Nafnleynd ritsóðanna ber að banna í nýjum fjölmiðlalögum.

Frelsi getur ekki verið til án ábyrgðar. Slíkt ástand héti í bezta falli stjórnleysi og lyti því lögmálum frumskógarins. Efnahagsástand heimsins ber nú merki tilraunar til þess að koma á óábyrgu og óheftu athafnafrelsi, þar sem verkfærin til þess að hafa eftirlit og veita aðhald reyndust ónýt.

Sama á við um þau sjálfsögðu mannréttindi, sem við köllum tjáningarfrelsi. Það eiga allir að hafa rétt til að tjá hug sinn en það verða allir að gera með persónulegri ábyrgð. Í prentlögum er bannað að dreifa prentuðu máli án þess að þar sé getið ábyrgðarmanns. Persónuníð er ekki sérstaklega bannað í einkabréfum eða símtölum en um leið og efni þeirra er gert opinbert fellur ábyrgð á þann, sem ritar og að vissu leyti á þá sem dreifa efninu.

Netið er barn nútímatölvu- og fjarskiptatækni, sem erfitt hefur reynzt að fella undir svipað eftirlit og prentmiðlar lúta. Það hefur gefið mönnum tæki til þess að skjóta úr launsátri að æru annarra, svo sem á spjallrásum og í athugasemdadálkum netmiðla og dregið hina almennu samfélagsumræðu niður í svaðið.

Nafnlausar umræður í netheimum eru brot á þeirri meginreglu að orðum skuli fylgja ábyrgð, og þess vegna er brýnt að við setningu nýrra laga um fjölmiðla verði komið í veg fyrir iðju þessarar nýju stéttar ritsóða.

Er tvíreiknað og vandinn því ofmetinn?

Í frétt frá Samfylkingunni í dag segir m.a. þetta.

"Í þessu samhengi má nefna að skuldir ríkisins munu vaxa úr rúmum 300 milljörðum króna árið 2007 í rúma 1700 milljarða árið 2010 eða um nærri eina landsframleiðslu - 1400 milljarða króna. Þar er þó ekki ein króna vegna Icesavemálsins því sú upphæð telur ekki fyrr en eftir 7 ár, 2016.

En stærstu póstarnir í skuldunum eru þessir:

- 350 milljarðar eru vegna halla ríkissjóðs

- 350 milljarðar vegna lána vinaþjóða til þess að styrkja gjaldeyrisforðann

- 300 milljarðar vegna endurfjármögnunar banka og fjármálafyrirtækja

- 150 milljarðar vegna gengisþróunar á eldri lánum

- 300 milljarðar vegna Seðlabanka Íslands, til að forða gjaldþroti hans. Skuld ríkisins  vegna afskrifaðra lána Seðlabanka Íslands jafngildir þreföldum niðurskurði fjárlagahallans á milli áranna 2009 og 2010 

Vegna þessara vaxandi skulda er vaxtakostnaður ríkisins orðinn næst stærsti liður fjárlaga á eftir útgjöldum til félags- og tryggingamála, um 100 milljarðar króna. Þessi vaxtabyrði ríkisins mun að lokum verða stærsti útgjaldaliður fjárlaga ef ekkert er gert."

Þetta kveikir athugasemdir:

• 350 milljarða vegna halla á ríkissjóði verður einfaldlega að afla með niðurskurði á næstu árum.
• 350 milljarða lán til að styrkja gjaldeyrisforðann verða í sjóði og væntanlega á vöxtum.
• 300 milljarðar til endurfjármögnunar banka verður eign, sem vonandi má selja ábyrgum aðilum.

Þá eru eftir 150 milljarðar vegna gengisþróunar á eldri lánum og 300 milljarða mistök Seðlabankans, sem sannanlega verður að telja til sértækra skulda, sem ekki verður flúið frá, leyst með öðrum hætti, gert að seljanlegri bankavöru eða geymt á reikningi.

Við erum því að tala um 450 milljarða vanda, ekki satt, en ekki 1.700 milljarða?

Nóbelsverðlaunin í ár eru sigur diplómatískra lausna

Fyrir fáum árum átti ég ásamt norrænum diplómötum í Kaupmannahöfn hádegisfund með ritara norsku Nobelsnefndarinnar, en sú velur handhafa friðarverðlauna, kennd við Alfred Nobel hinn sænska. Önnur verðlaun eru veitt af sænsku nóbelsakademíunni. Ritarinn útskýrði fyrir okkur viðleitni nefndarinnar til þess að hafa áhrif á gang mála en ekki endilega að veita verðlaun fyrir unnin afrek.

Verðlaunin eru oft umdeild þegar þau eru veitt, en síður þegar frá líður, þótt til séu undantekningar. Að tillögu íslenskra þingkvenna voru forvígismanni frelsisbyltingarinnar á Austur-Tímor, José Ramos-Horta
veitt verðlaunin 1996 og það er óumdeilt að athygli heimsins beindist að sjálfstæðisbaráttunni og leiddi að lokum til viðurkenningar á sjálfstæði landsins.

Barack Obama voru í morgun ekki veitt friðarverðlaunin fyrir árangur hans, heldur hvert hann stefnir. Þau ættu að örva hann enn frekar til dáða og beina sjónum umheimsins að þeirri viðleitni hans til þess að öflugasta stórveldi heims reuyni að ná árangri með diplómatíu fremur en vopnavaldi.

Eftirlitsleysið - ekki frelsið - var skaðvaldurinn

Ýmsir halda því fram að efnahagshrun Íslands sé frjálshyggjudýrkun Davíðs Oddssonar og vina hans að kenna. Frjálshyggjan, sem hagkenning, hefur hlotið slæma dóma í kjölfar efnahagssamdráttar vesturlanda á liðnu ári, en hæpið er nú samt að dæma aukið viðskiptafrelsi sem ranga kenningu.

Undirrót hrunsins má nú samt engu að síður rekja til þeirra tveggja þjóðarleiðtoga, sem innleiddu frjálshyggju sem grundvallarstefnu stjórna sinna í upphafi níunda áratugarins; Ronald Reagan og Margaret Thatcher. En það var ekki athafnafrelsið, sem var meinvaldurinn, heldur eftirlitsleysið (deregulation), sem fylgdi.

Afleiðingarnar eru margvíslegar í daglegu lífi; flugöryggi hefur minnkað sem og öryggi matvæla. Við þekkjum svo eina hlið þessa, þegar eftirlit með bankabólgunni fór í hendur vina og félaga þeirra, sem áttu bankana.

Annars má benda á mjög góða umfjöllun um þetta í nýrri mynd Michael Moore, sem kemur á markað þessa dagana.

Gífurlega merkingarlaust orð

Nafnorðið *gifur" merkir "tröll" samkvæmt orðabók Johans Fritzner um fornnorrænt mál. Þetta orð lifir í nútímamáli m.a. í lýsingarorðinu *gífurlegt* eða "tröllslegt, óskaplegt, hrikalegt", eins og segir í orðabók Menningarsjóðs. Það er meira en mikið, miklu meira. Það er ein áhrifamesta mynd þess orðs.

En ekki lengur. Með dyggri aðstoð fjölmiðlafólks, semanber erlendar fréttir Sjónvarpsins í kvöld er orðið *gífurlegt* orðið merkingarlaust. Það kemur nú í stað orðanna mikið, umtalsvert, þó nokkuð. Ofnotkun af þessu tagi útrýmir merkingu gamals og góðs, forníslenzks orðs, sem gjarnan mætti nota í hófi til að auðga eða krydda frásögn.

Ef til vill er þetta hluti af öfugþróun í fréttaflutningi, sem orðið hefur vart á síðustu árum; tilhneigingu í þá átt að ofgera í frásögn. Í stað þess að segja að hús hafi verið sprengt, er nú að öllu jöfnu sagt að það hafi verið sprengt "í loft upp!" Jafnvel flugvélar á flugi hafa í fréttatímum verið sprengdar "í loft upp" þótt líklegra sé að þær hafi verið sprengdar til jarðar niður. RUV sagði áðan að Angela Merkel kanslari njóti "gífurlegra" vinsælda. Kosningaúrslit benda til vinsælda, en varla tröllslegra.

Útrýmum villimennsku í samfélaginu

Það þarf að hefja almenna baráttu gegn villimennsku í samfélaginu. Bæði gegn ofsaræningjum útrásar- og bankaveldisins og líka gegn almennum ruddaskap, græðgi, frekju og tillitsleysi.

Fréttó segir í dag frá veiðiþjófum, sem rændu og slátruðu hrygnum úr klakkistu veiðifélags Fnjóskár. Það segir sig sjálft að þessi "sómamenn" valda veiðifélaginu tjóni þar sem erfitt getur verið að fá fiska til undaneldis svo seint.

En ruddaskapurinn er allsstaðar á ferð. Villimenn á fjórhjólum æða um viðkvæm gróðursvæði utan vega og valda illbætanlegu tjóni á náttúrunni. "Venjulegt fólk" leggur í streitubræði sinni bílum sínum í stæði merkt fötluðum eða á gagnstéttir og hindrar þannig för barnavagna. Að ekki sé nú minnzt á ölóða brjálæðinga eða dópaða rugludalla, sem ráðast á saklaust fólk í miðborginni um hverja helgi.

Lee, fyrrum forsætisráðherra Singapore hóf á sínum tíma herferð gegn sóðaskap með því að banna tyggigúmmí. Menn voru fangelsaðir fyrir að hrækja tyggjó á götur og smám saman fóru menn að virða reglur um snyrtilega umgengni í borgríkinu. Guiliani, fyrrum borgarstjóri í New York hóf herferð gegn villimennsku og glæpum með því að taka hart á rúðubrotum. Það vatt upp á sig og nú er New York með öruggari borgum að dveljast í.

Við þurfum svipaða forystu hér á landi, ekki aðeins með tilmælum eða reglugerðabreytingum, heldur mælanlegum aðgerðum gegn tillitsleysi og villimennsku.

Við Buffet notum ekki talhólf farsimans.

Sennilega hefði bankakrepppu heimsins - og þar með þeirri íslenzku - verið afstýrt ef yfirmenn brezka Barclays bankans hefðu ekki treyst á það að bandaríski auðmaðurinn Warren Buffet notaði talhólf farsíma síns. Buffet er nálægt áttræðu, og rétt eins og ég, þá notar hann ekki talhólf. Milljónir nota hvorki talhólf né myndavél farsíma sína, né hlaða niður tónlist á hann. Þetta skilja ekki ungu bankamennirnir, sem fara með örlög efnahagslífs heimsins.

Þarna á sér stað menningarmismunur, sem getur orðið afdrifaríkur. Það er í raun furðulegt að Barclays-ofurbankastjórarnir hafi ekki sent sína menn í Omaha í Nebraska heim til gamla mannsins til þess að ganga úr skugga um að hann hafi fengið boð, sem hefði getað bjargað Lehman Brothers og um leið íslenzku bönkunum.

En þá væru Íslendingar kannski bara ennþá að ferðast um á einkaþotum, brjóta niður einbýlishús til að byggja stærri og éta gullflögur. Kannski þurftum við á hruninu að halda til þess að komast í kynni við hin raunverulegu gildi lífsins.

Eiður án landamæra

Gamall starfsbróðir minn af tvennum vígstöðvum; úr fréttamennskunni og utanríkisþjónustunni, Eiður Guðnason, bloggar flesta daga um málfar fjölmiðla og frammistöðu þjóðareignarinnar RUV. Þetta er þarft framtak og lesið af mörgum og líkar vel flestum, sem ég hitti, enda hafa sem betur fer ennþá margir áhuga á íslenzku máli og framtíð þess. Sumum finnst eflaust Eiður vera full smámunasamur, en svo er auðvitað ekki. Fjölmiðlar hafa skyldum að gegna gagnvart móðurmálinu og mér finnst margir í forsvari fjölmiðla sofa á verðinum.

Umhyggja Eiðs snýst ekki einvörðungu um rétta og hefðbundna málnotkun, heldur ekkert síður um að varðveita fjölbreytilegt málfar og tungutak. Mér finnst líka með fádæmum hvað margt fjölmiðlafólk hefur fallið í þá gryfju að nota einhæft orðaval. Það skortir vissa reisn yfir tungutaki þess. Íslenzkan er ljóðrænt tungumál, auðugt af blæbrigðum og líkingum og vel skrifaður texti getur verið hrein unun að lesa, málfarsins eins vegna.

Ef fjölmiðlar ætla að bregðast skyldum sínum gagnvart móðurmálinu og hafa hvorki prófarkalesara að störfum né málfarsráðunauta, þá er gott að vita af aðhaldi vel skrifandi manna á borð við Eið. Mér hefur oft dottið í hug að þörf sé á sjálfboðaliðum til starfa innan ristjórna og fréttastofa við það eitt að leiðbeinda nýju fjölmiðla fólki, því svo sannarlega hafa skólarnir brugðizt í því hlutverki eftir að breytingar voru gerðar á grunnskólalögum og móðurmálskennslu skipað í baksæti.

Líkt og samtökin Læknar án landamæra hafa tekið að sér að hjálpa til á ófriðarsvæðum mætti hugsa sér sveitir "Málfræðinga án landamæra" við björgunarstörf inni á fjölmiðlum. Þangað til höfum við bara Eið án landamæra, og verðum að sýna honum stuðning.

STEF er dautt fyrirkomulag

Samtök tónskálda og eigenda höfundarréttar (STEF) eru tímaskekkja á þessari öld rafrænnar miðlunar. Nú er Google að setja upp kerfi rafrænna bóka þar sem notendur greiða lítilræði fyrir aðgang að bókum en Google miðlar höfundarþóknun eftir notkun. STEF hefur ekki haft gagnsætt kerfi á greiðslum þóknana og hefur farið offari í að innheimta STEF-gjöld af notkun, þar sem þegar er borgað fyrir flutning, svo sem fyrir notkun útvarpsefnis á vinnustöðum.

Tæknisprotar á borð við Google, iTunes og Amazon munu gera þessa gömlu inniheimtuaðferð úrelta og óréttláta og það þarf að huga að lagabreytingum.

Óviðeigandi pempíuorðalag

Pempíuorðalag á fréttum af ofbeldisverkum er ekki við hæfi. Netvísir segir svo í frétt um að 60% þeirra afríkumanna, sem búa í Moskvu, hafi orðið fyrir ofbeldi: "80% þeirra hafa orðið fyrir munnlegum athugasemdum vegna litarháttar..." Við hvað á blaðamaðurinn? Að þeir hafi verið spurðir spurninga á borð við þessa: "Afsakið, en er hörundslitur yðar ekki full dökkur?"

Auðvitað ekki. Þeir hafa orðið fyrir aðkasti og lítilsvirðingum rasista, en sú manngerð virðist forherðast og þrífast í efnahagskreppu, líkt og gerðist í Þýzkalandi millistríðsáranna, þegar sú þjóð var neydd til þess að greiða óhóflegar stríðsskaðabætur. En það mál leiðir svo aftur hugann að Icesave...

Blaðamennskan er ábyrgðarstarf

Við gerum kröfur til fjölmiðla. Þeir eru fræðslustofnanir almennings, sem hafa þá skyldu að vera upplýsandi og fræðandi - og svo mega þeir hafa skemmtanagildi í bland. Því miður eru þeir líka uppfullir af fólki, sem hefur frá litlu að segja og kann hvorki til verka né er upplýst um þau mál, sem það fjallar um.

Í vikunni sagði einhver þeirra frá því að Rubert Murdoch fjölmiðlakeisari vildi "selja Dow Jones vísitöluna." Ég dreg ekki í efa að viðkomandi blaðamanneskja hafi vitað af því merka indexi, sem kennt er við Dow Jones útgáfufyrirtækið, sem meðal annars gefur út Wall Street Journal og selur alls kyns fjármálaupplýsingar í beinlínuáskrift. En fyrirtækið, sem Murdoch keypti fyrir fáum árum, og virðist nú vilja selja, er margt annað og miklu meira en vísitala hlutabréfaverðs á kauphöllinni í New York.

Það er lágmarkskrafa, þegar fólk er ráðið til fjölmiðla, að það hafi nauðsynlega og nokkuð víðtæka undirstöðuþekkingu á þeim sviðum, sem því er ætlað að fjalla um. Það er ekki nóg að líta á blaðamennsku sem lífsstíl. Þetta er ábyrgðarstarf á borð við kennarastarfið.

Mann verkjar í hjartað

Ég skil ekki það hugarfar, sem er svo algengt víða í Bandaríkjum, að fólk berst með öllu afli, sannfæringu og jafnvel vopnum gegn læknum, sem eyða fóstri hjá ráðvilltum unglingsstúlkum, en telur sjálfsagt að senda börnin sín til þess að falla í stríði, sem engum gagnast en leiðir hörmungar yfir milljónir manna.

Þetta er að vísu minnihluti Bandaríkjamanna, einkum í suðurríkjunum, á svokölluðu "biblíubelti" en þaðan kemur meirihluti þessa unga fólks, sem skráir sig í herinn og fer til Afganistan og Írak.

Ég sé engan meiri glæp en þann að stofna til stríðs - að því er virðist í þeim tilgangi að verja stóra viðskiptahagsmuni - en undir því hræsnisfulla yfirskini að verið sé að innleiða lýðræði í heimshluta, sem er ekki reiðubúinn fyrir slíkt.

Mann verkjar í hjartað í hvert sinn, sem fréttir berast af því að ungt fólk hafi fallið í þessum tilgangslausa ófriði.

Íslands aðkomumenn

Hugtakið "aðkoma" tröllríður nú íslenzkum fjölmiðlum. Í stað þess að fjalla um þátttöku, aðild, hlutdeild eða íhlutun, svo nokkuð nefnt, þá er æ oftar gripið til hins óljósa hugtaks "aðkoma", sem segir ekki neitt um það hver hlutdeild viðkomandi eigi að vera.

Ég hef komið að slysi, en ekki átt þar neinn þátt að máli. Hvað er átt við með "aðkomu" ríkissjóðs að kjarasamningum? Lítur ráðherra þá inn í karphúsið og horfir á menn undirrita? Auðvitað ekki. Hér er átt við að ríkissjóður taki þátt í samkomulagi með einhverjum ráðstöfunum.

Þessir aðkomumenn fjölmiðlanna ættu að venja sig á að hugsa skýrt, því öðru vísi geta menn ekki ritað skýrt.

Verðstöðnun framundan?

Það var fyrirsjáanlegt að með hruni efnahagskerfisins myndi eftirspurn hrynja, og í framhaldi af því verðlag. Allt eftir bókinni. Enginn vill langvarandi verðhjöðnun, því hún drepur eftirspurn og framleiðslu og leiðir til neðanjarðarhagkerfis. Hins vegar er komin verðstöðnun í Bretlandi og verði hún viðvarandi kemur upp nýtt og forvitnilegt ástand.

Heimsauðurinn var ofmetinn um helming

Markaðsfræðin snýst að miklu leyti um verðlagningu á væntingum. Við erum reiðubúin að borga hærra verð fyrir það sem okkur langar mest í. Gott dæmi er verð á húsnæði. Tvær nákvæmlega eins íbúðir eru til sölu; önnur í miðju nýbyggðu hverfi á Norðlingaholti, hin með útsýni við sjávarsíðuna. Helmings verðmunur er eðlilegur þótt byggingarkostnaður hafi verið sá sami.

Á sama hátt má segja að efnahagsvandi heimsins í dag stafi af of miklum væntingum. Vegna vanþekkingar á sögunni töldu forraðamenn banka- og verðbréfafyrirtækja að hagvöxtur síðasta áratugs myndi halda áfram að vaxa inn í eilífðina með sama hraða og verið hafði. Væntingar til hagnarð urðu óraunverulegar, verð hækkaði og skuldbindingar tvöfölduðust.

Til að einfalda þetta má segja að verð á fasteignum, hlutabréfum og fjárfestingum í væntanlegri afhendingu á hrávöru hafi verið orðið tvöfalt frá því sem raunverulega hefði átt að vera. Þegar bankahrunið hófst í New York í fyrra og fór síðan sem leið liggur um Ísland og loks út um allan heim, þá gerðist það eitt að verðmæti sjóða, skuldbindinga og innistæðna féll um nokkurn veginn helming. Íslenzka krónan tók nákvæmlega þann skell, fjárfestingasjóðir í Evrópu sömuleiðis.

Áfallið skellur með misjafnlegum þunga á fólki; þeir sem tóku ofurlán til fjárfestinga (sem er bannorð í heimilishagfræði og vandmeðfarið í rekstri fyrirtækja) taka afleiðingum þess og vegna vanþekkingar og reynzluleysis stjórnenda íslenzku bankanna og ráðamanna tekur almenningur gríðarlegan skell.

Vegna þess að heimsauðurinn var ofmetinn um helming tekur það líklega nokkuð mörg ár fyrir efhanhagslífið að ná fótfestu á ný, en mun þó gera það.

Leyfið börnunum að hvílast

Enskur yfirkennari hefur skorað á skólayfirvöld að hefja kennslu tveimur tímum seinna á morgnana svo unglingar fái nægan svefn. Það er enn meiri ástæða til þess að gera slíkt hér á landi vegna skammdegisins, svo börn fari í skólann í björtu. Í raun þyrfti að laga klukkuna fyrst. Við erum nefnilega enn á gömlum sumartíma og samkvæmt hnattstöðu fara börn í Reykjavík í skólann næstum tveimur tímum of snemma.

Þetta má laga með því að færa staðartíma Íslands aftur um tvo tíma. Við myndum þá verða mitt á milli evróputíma og austurstrandartíma Ameríku. Við töpum engri birtu á sumarkvöldum fyrir vikið en myndum fara til vinnu og í skóla í björtu mestallan veturinn,.

Áhrif þvottavélarinnar á kvenfrelsið

Fyrir áratug flutti ég fyrirlestur á kvennakvöldi í Jónshúsi í Kaupmanna- höfn að beiðni kvennaklúbbsins þar. Fyrirlesturinn kallaði ég "Áhrif þvottavélarinnar á kvenfrelsið." Þetta var að hluta í gamni gert, en ég skoðaði samt nokkuð vel hagskýrslur áratugi aftur í tímann og rakti svo þróun kvenfrelsisins í takti við tilkomu heimilistækja, allt frá þvottavélinni og til örbylgjuofnsins.

Til að hljóðskreyta þetta tímasetti ég svo nokkur helztu og vinsælustu lög Elvis heitins Prestley inn í söguna. Glærurnar (þetta var jú fyrir daga PowerPoint-æðisins) sýndu og tímasettu fækkun barneigna, vaxandi þátt kvenna í framhaldsnámi og síðar í ábyrgðarstörfum sem beina afleiðingu af auknum tíma, sem vannst með því hve heimilistækin tóku byrðar af daglegum skyldustörfum konunnar.

Ég hef ekki heyrt meira um þetta mál fyrr en ég rakst svo á þetta í Mogganum í dag, þar sem vitnað er í hið gagnmerka tímarit Páfagarðs L'Osservatore Romano um þetta sama mál. Gaman að Benedikt páfi skuli hafa komizt að svipaðri niðurstöðu, þótt gamli maðurinn vanmeti hins vegar áhrif pillunnar.

Hollustan er í kartöfluflusinu

Þegar Atkins-megrunarkúrinn var í tízku og Ásmundur Stefánsson gaf út sitt eigið afbrigði fóru margir í kolvetnisbindindi en átu feitan mat og egg í öll mál. Meðal þeirra var Davíð Oddsson, þá forsætisráðherra. Síðan þá hefur Atkins sjálfur dáið, of feitur, Ásmundur bætt á sig talsverðu og Davíð veiktist alvarlega og hefur síðan bætt verulega á sig, ef marka má sjónvarpsmyndir.

Eitt af því sem boðberar kolvetnafordómanna bölsótuðust út í var kartöflur. Ég man eftir því þegar ég kom í Borders bókabúðina í New York og keypti veglegar matreiðslubækur um kartöflur og brauð, þá sagði kassadaman kímin: "You are not into the carbohydrate diet thing, are you?"

Nú eru kartöflurnar að fá uppreisn æru, og á heilsusíðu New York Times segir að með einni meðalstórri bökunarkartöflu mæti maður hálfri dagsþörf fyrir C-vítamín og B6-vítamín, auk trefja og fleiri efna. Mikilvægast er að borða flusið - hýðið - því þar séu flest bætiefnin að finna. Því meiri litur sé í kartöflunni, þeim mun hollari er hún. Rauðar eru því bráðhollar.

Hættan við að borða kartöflur er ekki í kartöflunni heldur meðlætinu. Í stað kryddsmjörs er í fínu lagi að nota jógurt.

Efnahagsástandið veldur heilsubresti

Við nokkuð ítarlega læknisskoðun og rannsóknir síðustu vikur komst heimilislæknir minn að því að blóðþrýstingur minn hefði hækkað úr hófi síðustu þrjú ár, eftir að ég fluttist heim til landsins og til mikilla muna frá því í fyrra. Þetta þýðir þrennt; breytt mataræði, aukna hreyfingu og daglegan töfluskammt.

Næstu daga komst ég svo að því að óvenju margir vinir og kunningjar hafa orðið að fara á töflukúr vegna háþrýstings og ég fór að lesa mig betur til og gúgla. Þá rakst ég á athyglisverða frétt í Boston Globe þar sem greint er frá faraldri háþrýstings í kjölfar efnahagshrunsins í heiminum. Kvíði og áhyggjur um afkomu og framtíð er alvarlegur streituvaldur - og lakari ráð fólks valda því að það lætur undir höfuð leggjast að fara í læknisrannsóknir eða aðgerðir.

Hér á landi höfum við verið að þokast í átt að einkarekstri í heilbriðistþjónustunni, sem getur orðið upphaf að félagslegri stéttaskiptingu. Ég hef sjálfur dæmi: Í vetur komst ég í skurðaðgerð á öxl hjá ágætri einkastofu þar sem ég hafði verið á biðlista. Ástæðan var sú að fólk hafði afpantað aðgerð þar sem það þurfti sjálft að reiða út hátt á annað hundrað þúsund króna fyrir aðgerðina, þótt svo sjúkratryggingar myndu endurgreiða hlutfall þess. Annað dæmi: Ég pantaði tíma hjá tannlækni mínum í síðustu viku, en fékk þá að vita að hann væri fluttur til Noregs. Viðskiptin hjá tannlæknum hefðu minnkað um helming frá bankahruni.

Atvinnuleysi, kjaraskerðing og afkomukvíði eru farin að setja mark sitt á þjóðarheilsuna.

Því verr gefast heimskra manna ráð, sem fleiri koma saman

Ég hef verið tregur við að blogga og set hugleiðingar mínar frekar á skjá hér í mínu einkahorni fremur en á auglýstum bloggsíðum fjölmiðlanna, enda eru þær einkum ætlaðar vinum og ættingjum.

Bloggflóðið hefur gert marga að "fréttamönnum" án þess að þeir þekki eða virði hinar skráðu og óskráðu reglur fréttamennskunnar. Í heild sinni sýnist mér bloggheimur hafa þróast í að verða hið nýja "meinhorn" nútímans.

Um bloggvitringa finnst mér vel eiga hugleiðing Jóns G. Friðjónssonar, úr 49. þætti hans um Íslenzkt mál í Morgunblaðinu, en þar sagði hann svo:

"Flestir munu kannast við málsháttinn Því verr duga/gefast heimskra manna ráð sem fleiri koma saman. Hann á rætur sínar í Laxdæla sögu, ummælum Ólafs þá er hann hafði lent í hafvillu. Menn greindi á hvert stefna skyldi og var skotið til hans að skera úr um það. Hann hallaðist á sveif með Erni stýrimanni, gegn vilja flestra innanborðs, og mælti: Það vil ég að þeir ráði sem hyggnari eru; því verr þykir mér sem oss muni duga heimskra manna ráð, er þau koma fleiri saman (Laxd., 21. k.)

Sömu hugsun er að finna annars staðar í fornu máli, t.d. í Hauksbók: Oft dvelur (tefur) góð ráð fjölmenn yfirseta og í Hungurvöku: ...á einn veg reyndist það ávallt að eiga undir mörgum heimskum, er einn vitur maður má vel fyrir sjá með stillingu."

Þessi hugsun leitar oft á mig í hinni ástríðufullu umræðu um íslenzk efnahagsmál á bloggsíðum fjölmiðlanna.

Óhlýðni er borgaralegur réttur

Óhlýðni er réttur borgaranna í lýðræðisríki til að afturkalla umboð, sem veitt hafði verið ráðamönnum, sem síðan brugðust trausti. Það getur birzt í mörgum myndum; embættismanni ofbýður valdníðsla stjórnvalds og uppljóstrar um það til fjölmiðla. Þannig brást Mark heitinn Felt trúnaðarheiti sínu sem starfsmaður bandarísku leyniþjónustunnar til þess að aðstoða unga blaðamenn við Washington Post við að koma upp um glæpsamlegt athæfi Nixons forseta. "Deep Throat" braut trúnað og hrundi Watergate málinu af stað í þágu lýðræðisins.

Nú ofbýður íslenzku þjóðinni hvernig farið hefur verið ránshendi um sparnað og lífeyri almennings, hvernig heil þjóð hefur verið hneppt í skuldafangelsi vegna óheilags bandalags gráðugra peningafursta, eftirlitsmanna, sem áttu að gæta þeirra og ráðamanna, sem áttu að setja leikreglur um fjármálalífið og framfylgja því. Vænta má að margir, sem annars eru bundnir trúnaði, muni á næstunni upplýsa rannsóknarnefnd um bankahrunið um vitneskju sína um ósiðlegar og/eða ólöglegar athafnir banka- fjármála- og ráðamanna.

Almenningur hefur staðið hljóður og ásakandi á Austurvelli hvern laugardag og látið þannig andúð sína í ljós. Friðsamleg mótmæli eru fyrsta viðvörun. Við þeim verður að bregðast. Ella tekur við vaxandi harka og borgaraleg óhlýðni færist í það form, sem við höfum aldrei séð og vonast til að þurfa aldrei að upplifa í landi okkar.

Stjórnvöld verða að upplýsa almenning án tafar um gang mála. Ella sviptir almenningur þau umboði sínu með þeim hætti, sem mun kallast nauðvörn.