Verðstöðnun framundan?

Það var fyrirsjáanlegt að með hruni efnahagskerfisins myndi eftirspurn hrynja, og í framhaldi af því verðlag. Allt eftir bókinni. Enginn vill langvarandi verðhjöðnun, því hún drepur eftirspurn og framleiðslu og leiðir til neðanjarðarhagkerfis. Hins vegar er komin verðstöðnun í Bretlandi og verði hún viðvarandi kemur upp nýtt og forvitnilegt ástand.

Heimsauðurinn var ofmetinn um helming

Markaðsfræðin snýst að miklu leyti um verðlagningu á væntingum. Við erum reiðubúin að borga hærra verð fyrir það sem okkur langar mest í. Gott dæmi er verð á húsnæði. Tvær nákvæmlega eins íbúðir eru til sölu; önnur í miðju nýbyggðu hverfi á Norðlingaholti, hin með útsýni við sjávarsíðuna. Helmings verðmunur er eðlilegur þótt byggingarkostnaður hafi verið sá sami.

Á sama hátt má segja að efnahagsvandi heimsins í dag stafi af of miklum væntingum. Vegna vanþekkingar á sögunni töldu forraðamenn banka- og verðbréfafyrirtækja að hagvöxtur síðasta áratugs myndi halda áfram að vaxa inn í eilífðina með sama hraða og verið hafði. Væntingar til hagnarð urðu óraunverulegar, verð hækkaði og skuldbindingar tvöfölduðust.

Til að einfalda þetta má segja að verð á fasteignum, hlutabréfum og fjárfestingum í væntanlegri afhendingu á hrávöru hafi verið orðið tvöfalt frá því sem raunverulega hefði átt að vera. Þegar bankahrunið hófst í New York í fyrra og fór síðan sem leið liggur um Ísland og loks út um allan heim, þá gerðist það eitt að verðmæti sjóða, skuldbindinga og innistæðna féll um nokkurn veginn helming. Íslenzka krónan tók nákvæmlega þann skell, fjárfestingasjóðir í Evrópu sömuleiðis.

Áfallið skellur með misjafnlegum þunga á fólki; þeir sem tóku ofurlán til fjárfestinga (sem er bannorð í heimilishagfræði og vandmeðfarið í rekstri fyrirtækja) taka afleiðingum þess og vegna vanþekkingar og reynzluleysis stjórnenda íslenzku bankanna og ráðamanna tekur almenningur gríðarlegan skell.

Vegna þess að heimsauðurinn var ofmetinn um helming tekur það líklega nokkuð mörg ár fyrir efhanhagslífið að ná fótfestu á ný, en mun þó gera það.

Leyfið börnunum að hvílast

Enskur yfirkennari hefur skorað á skólayfirvöld að hefja kennslu tveimur tímum seinna á morgnana svo unglingar fái nægan svefn. Það er enn meiri ástæða til þess að gera slíkt hér á landi vegna skammdegisins, svo börn fari í skólann í björtu. Í raun þyrfti að laga klukkuna fyrst. Við erum nefnilega enn á gömlum sumartíma og samkvæmt hnattstöðu fara börn í Reykjavík í skólann næstum tveimur tímum of snemma.

Þetta má laga með því að færa staðartíma Íslands aftur um tvo tíma. Við myndum þá verða mitt á milli evróputíma og austurstrandartíma Ameríku. Við töpum engri birtu á sumarkvöldum fyrir vikið en myndum fara til vinnu og í skóla í björtu mestallan veturinn,.

Áhrif þvottavélarinnar á kvenfrelsið

Fyrir áratug flutti ég fyrirlestur á kvennakvöldi í Jónshúsi í Kaupmanna- höfn að beiðni kvennaklúbbsins þar. Fyrirlesturinn kallaði ég "Áhrif þvottavélarinnar á kvenfrelsið." Þetta var að hluta í gamni gert, en ég skoðaði samt nokkuð vel hagskýrslur áratugi aftur í tímann og rakti svo þróun kvenfrelsisins í takti við tilkomu heimilistækja, allt frá þvottavélinni og til örbylgjuofnsins.

Til að hljóðskreyta þetta tímasetti ég svo nokkur helztu og vinsælustu lög Elvis heitins Prestley inn í söguna. Glærurnar (þetta var jú fyrir daga PowerPoint-æðisins) sýndu og tímasettu fækkun barneigna, vaxandi þátt kvenna í framhaldsnámi og síðar í ábyrgðarstörfum sem beina afleiðingu af auknum tíma, sem vannst með því hve heimilistækin tóku byrðar af daglegum skyldustörfum konunnar.

Ég hef ekki heyrt meira um þetta mál fyrr en ég rakst svo á þetta í Mogganum í dag, þar sem vitnað er í hið gagnmerka tímarit Páfagarðs L'Osservatore Romano um þetta sama mál. Gaman að Benedikt páfi skuli hafa komizt að svipaðri niðurstöðu, þótt gamli maðurinn vanmeti hins vegar áhrif pillunnar.

Hollustan er í kartöfluflusinu

Þegar Atkins-megrunarkúrinn var í tízku og Ásmundur Stefánsson gaf út sitt eigið afbrigði fóru margir í kolvetnisbindindi en átu feitan mat og egg í öll mál. Meðal þeirra var Davíð Oddsson, þá forsætisráðherra. Síðan þá hefur Atkins sjálfur dáið, of feitur, Ásmundur bætt á sig talsverðu og Davíð veiktist alvarlega og hefur síðan bætt verulega á sig, ef marka má sjónvarpsmyndir.

Eitt af því sem boðberar kolvetnafordómanna bölsótuðust út í var kartöflur. Ég man eftir því þegar ég kom í Borders bókabúðina í New York og keypti veglegar matreiðslubækur um kartöflur og brauð, þá sagði kassadaman kímin: "You are not into the carbohydrate diet thing, are you?"

Nú eru kartöflurnar að fá uppreisn æru, og á heilsusíðu New York Times segir að með einni meðalstórri bökunarkartöflu mæti maður hálfri dagsþörf fyrir C-vítamín og B6-vítamín, auk trefja og fleiri efna. Mikilvægast er að borða flusið - hýðið - því þar séu flest bætiefnin að finna. Því meiri litur sé í kartöflunni, þeim mun hollari er hún. Rauðar eru því bráðhollar.

Hættan við að borða kartöflur er ekki í kartöflunni heldur meðlætinu. Í stað kryddsmjörs er í fínu lagi að nota jógurt.

Efnahagsástandið veldur heilsubresti

Við nokkuð ítarlega læknisskoðun og rannsóknir síðustu vikur komst heimilislæknir minn að því að blóðþrýstingur minn hefði hækkað úr hófi síðustu þrjú ár, eftir að ég fluttist heim til landsins og til mikilla muna frá því í fyrra. Þetta þýðir þrennt; breytt mataræði, aukna hreyfingu og daglegan töfluskammt.

Næstu daga komst ég svo að því að óvenju margir vinir og kunningjar hafa orðið að fara á töflukúr vegna háþrýstings og ég fór að lesa mig betur til og gúgla. Þá rakst ég á athyglisverða frétt í Boston Globe þar sem greint er frá faraldri háþrýstings í kjölfar efnahagshrunsins í heiminum. Kvíði og áhyggjur um afkomu og framtíð er alvarlegur streituvaldur - og lakari ráð fólks valda því að það lætur undir höfuð leggjast að fara í læknisrannsóknir eða aðgerðir.

Hér á landi höfum við verið að þokast í átt að einkarekstri í heilbriðistþjónustunni, sem getur orðið upphaf að félagslegri stéttaskiptingu. Ég hef sjálfur dæmi: Í vetur komst ég í skurðaðgerð á öxl hjá ágætri einkastofu þar sem ég hafði verið á biðlista. Ástæðan var sú að fólk hafði afpantað aðgerð þar sem það þurfti sjálft að reiða út hátt á annað hundrað þúsund króna fyrir aðgerðina, þótt svo sjúkratryggingar myndu endurgreiða hlutfall þess. Annað dæmi: Ég pantaði tíma hjá tannlækni mínum í síðustu viku, en fékk þá að vita að hann væri fluttur til Noregs. Viðskiptin hjá tannlæknum hefðu minnkað um helming frá bankahruni.

Atvinnuleysi, kjaraskerðing og afkomukvíði eru farin að setja mark sitt á þjóðarheilsuna.

Því verr gefast heimskra manna ráð, sem fleiri koma saman

Ég hef verið tregur við að blogga og set hugleiðingar mínar frekar á skjá hér í mínu einkahorni fremur en á auglýstum bloggsíðum fjölmiðlanna, enda eru þær einkum ætlaðar vinum og ættingjum.

Bloggflóðið hefur gert marga að "fréttamönnum" án þess að þeir þekki eða virði hinar skráðu og óskráðu reglur fréttamennskunnar. Í heild sinni sýnist mér bloggheimur hafa þróast í að verða hið nýja "meinhorn" nútímans.

Um bloggvitringa finnst mér vel eiga hugleiðing Jóns G. Friðjónssonar, úr 49. þætti hans um Íslenzkt mál í Morgunblaðinu, en þar sagði hann svo:

"Flestir munu kannast við málsháttinn Því verr duga/gefast heimskra manna ráð sem fleiri koma saman. Hann á rætur sínar í Laxdæla sögu, ummælum Ólafs þá er hann hafði lent í hafvillu. Menn greindi á hvert stefna skyldi og var skotið til hans að skera úr um það. Hann hallaðist á sveif með Erni stýrimanni, gegn vilja flestra innanborðs, og mælti: Það vil ég að þeir ráði sem hyggnari eru; því verr þykir mér sem oss muni duga heimskra manna ráð, er þau koma fleiri saman (Laxd., 21. k.)

Sömu hugsun er að finna annars staðar í fornu máli, t.d. í Hauksbók: Oft dvelur (tefur) góð ráð fjölmenn yfirseta og í Hungurvöku: ...á einn veg reyndist það ávallt að eiga undir mörgum heimskum, er einn vitur maður má vel fyrir sjá með stillingu."

Þessi hugsun leitar oft á mig í hinni ástríðufullu umræðu um íslenzk efnahagsmál á bloggsíðum fjölmiðlanna.

Óhlýðni er borgaralegur réttur

Óhlýðni er réttur borgaranna í lýðræðisríki til að afturkalla umboð, sem veitt hafði verið ráðamönnum, sem síðan brugðust trausti. Það getur birzt í mörgum myndum; embættismanni ofbýður valdníðsla stjórnvalds og uppljóstrar um það til fjölmiðla. Þannig brást Mark heitinn Felt trúnaðarheiti sínu sem starfsmaður bandarísku leyniþjónustunnar til þess að aðstoða unga blaðamenn við Washington Post við að koma upp um glæpsamlegt athæfi Nixons forseta. "Deep Throat" braut trúnað og hrundi Watergate málinu af stað í þágu lýðræðisins.

Nú ofbýður íslenzku þjóðinni hvernig farið hefur verið ránshendi um sparnað og lífeyri almennings, hvernig heil þjóð hefur verið hneppt í skuldafangelsi vegna óheilags bandalags gráðugra peningafursta, eftirlitsmanna, sem áttu að gæta þeirra og ráðamanna, sem áttu að setja leikreglur um fjármálalífið og framfylgja því. Vænta má að margir, sem annars eru bundnir trúnaði, muni á næstunni upplýsa rannsóknarnefnd um bankahrunið um vitneskju sína um ósiðlegar og/eða ólöglegar athafnir banka- fjármála- og ráðamanna.

Almenningur hefur staðið hljóður og ásakandi á Austurvelli hvern laugardag og látið þannig andúð sína í ljós. Friðsamleg mótmæli eru fyrsta viðvörun. Við þeim verður að bregðast. Ella tekur við vaxandi harka og borgaraleg óhlýðni færist í það form, sem við höfum aldrei séð og vonast til að þurfa aldrei að upplifa í landi okkar.

Stjórnvöld verða að upplýsa almenning án tafar um gang mála. Ella sviptir almenningur þau umboði sínu með þeim hætti, sem mun kallast nauðvörn.

Hot spring river this book?

Orðabókaþýðingar tröllríða fréttum nú til dags. Það er eins og menn nenni ekki að leita að merkingu hugtaka í erlendum fréttum heldur grípi bara til orðabókarinnar, eða jafnvel láti AltaVista þýðingaforritið annast málið. "Guð er mikill" heyrist í fréttum af múslimum, ekki sízt hinstu orðum sjálfsvígamanna - og þar er vandlega þýdd enskan "God is great!"

Þessi merking er hins vegar til í ævafornum íslenzkum biblíuþýðingum og hljómar þannig (í drottins nafni) í ótal bænum og trúartexum: Almáttugur Guð!

Þannig er líka um hinn merkilega "starfsmannastjóra Hvíta hússins" sem á ensku er titlaður "White House Chief of Staff." Það er í hæsta máta ólíklegt að næstráðandi Bandaríkjaforseta sé að sýsla með launaflokka og orlofsdaga starfsfólks í Hvíta húsinu, en um hugtakið segir Wikipedia:

"In the military, the chief of staff is the chief aide to a commanding officer".

Ergo: Bandaríkjaforseti er æðsti yfirmaður alls herafla Bandaríkjanna og næstráðandi hans ber af hefð þennan hermannlega titil. Við getum auðvitað ekki kallað þennan æðsta embættismann forsetaembættisins "yfirmann herafla Hvíta hússins" - en látið nægja eitthvað skiljanlegra, eins og t.d. forstöðumaður forsetaembættisins. Eða bara forsetaritari.

Tölvupóstmenn og bloggarar flýti sér hægt

Það var sagt í Englandi um suma menn að þeir ættu ekki að eiga frímerki heima hjá sér. Þetta voru þeir, sem hætti til í reiði eða uppnámi að skrifa bréf og póstleggja, sem þeir sáu svo eftir næsta dag, þegar bréfið var komið í póst og á leið til viðtakanda.

Það er gott að hafa næði að hugsa sig um áður en orð fljúga. Þetta gildir líka um bloggið og tölvupóstinn, rafritin, sem menn senda iðulega frá sér að óathuguðu máli. Þingmaður Framsóknar og borgarfulltrúi Vinstri-grænna hafa báðir ýtt á senditakkann áður en þeir skoðuðu nánar hvað var á leið úr tölvu þeirra og til hverra.

Orð geta flogið líkt og örvar og hæfa viðtakanda. Þá er of seint að iðrast og skotinni ör verður aldrei snúið við.

"svo sem vér og fyrirgefum..."

Nú á fertugsafmæli tölvumúsarinnar er ég að jafna mig eftir skurðaðgerð á öxl, sem í fyrstu mátti ætla að hefði orsakast af áratuga misnotkun axlarliðarins í þágu tölvunnar, en reyndist vera nokkru verra og kalla á meiri aðgerð.

En hvað um það, bati og endurhæfing tekur sinn tíma og gefur manni næði til þess að lesa sig til um heilsufræðileg málefni. Í þeim lestri rakst ég á grein um rannsóknir við félagsvísindadeild Michigan háskóla í Ann Arbor annars vegar og við Tennessee háskóla í Knoxville, sem báðar leiddu í ljós þá athygliverðu niðurstöðu, að með því að sýna hjartahlýju og fyrirgefa öðrum geti maður lækkað eigin blóðþrýsting og hægt á hjartslætti og styrkt ónæmiskerfi líkamans.

Þessi læknisráð var nú reyndar líka að finna bæði í Matteusar- og Lúkasar-guðspjöllum nýja testamentis Biblíunnar (og víðar í því riti) þar sem áherzla er lögð á gildi fyrirgefningarinnar.

Reiði og óvild í garð þeirra, sem hafa brotið á manni, er okkur sjálfum streituvaldur og sem þráhyggja getur hún lagst á heilsuna með skaðlegum afleiðingum, aukið á kvalir og grafið undan hæfileika líkamans til þess að lækna sín eigin sár. Maður þarf svo sem ekki að vera neinn Gandí til þess að fyrirgefa öðrum það sem þeir hafa gert á hlut manns. Þetta er list sem má læra rétt eins og hvert annað tungumál, er haft eftir prófessor við Stanford háskólann í Kaliforníu, sem bendir á fjögur grundvallaratriði:

• Vertu staðfastur og einlægur. Þú fyrirgefur öðrum sjálfs þín vegna en ekki vegna þeirra.
• Láttu liðið vera liðið. Minntust þess að særðar tilfinningar og líkamleg vanlíðan þín núna kann að stafa af einhverju sem þér var gert fyrir löngu síðan.
• Leitaðu að því uppbyggilega. Þú gerir sjálfum þér verst með því að endurlifa í huganum gamalt mótlæti eða óréttlæti, sem þú mættir. Notaðu tímann og kraftana á eitthvað jákvætt framundan.
• Lifðu lífinu í þína þágu. Sú hefnd er sætust að hafa ekki látið mótlætið brjóta þig niður. Með því að vera upptekinn af því, sem þér var gert, er aðeins sigur þeirra, sem það gerðu. Með því að losa sig undan gremjunni hefur þú sjálfur unnið sigur.

Ég er reyndar ekki frá því að þetta síðasta atriði sé komið frá Konfúsíusi hinum kínverska