Gífurlega merkingarlaust orð

Nafnorðið *gifur" merkir "tröll" samkvæmt orðabók Johans Fritzner um fornnorrænt mál. Þetta orð lifir í nútímamáli m.a. í lýsingarorðinu *gífurlegt* eða "tröllslegt, óskaplegt, hrikalegt", eins og segir í orðabók Menningarsjóðs. Það er meira en mikið, miklu meira. Það er ein áhrifamesta mynd þess orðs.

En ekki lengur. Með dyggri aðstoð fjölmiðlafólks, semanber erlendar fréttir Sjónvarpsins í kvöld er orðið *gífurlegt* orðið merkingarlaust. Það kemur nú í stað orðanna mikið, umtalsvert, þó nokkuð. Ofnotkun af þessu tagi útrýmir merkingu gamals og góðs, forníslenzks orðs, sem gjarnan mætti nota í hófi til að auðga eða krydda frásögn.

Ef til vill er þetta hluti af öfugþróun í fréttaflutningi, sem orðið hefur vart á síðustu árum; tilhneigingu í þá átt að ofgera í frásögn. Í stað þess að segja að hús hafi verið sprengt, er nú að öllu jöfnu sagt að það hafi verið sprengt "í loft upp!" Jafnvel flugvélar á flugi hafa í fréttatímum verið sprengdar "í loft upp" þótt líklegra sé að þær hafi verið sprengdar til jarðar niður. RUV sagði áðan að Angela Merkel kanslari njóti "gífurlegra" vinsælda. Kosningaúrslit benda til vinsælda, en varla tröllslegra.

Útrýmum villimennsku í samfélaginu

Það þarf að hefja almenna baráttu gegn villimennsku í samfélaginu. Bæði gegn ofsaræningjum útrásar- og bankaveldisins og líka gegn almennum ruddaskap, græðgi, frekju og tillitsleysi.

Fréttó segir í dag frá veiðiþjófum, sem rændu og slátruðu hrygnum úr klakkistu veiðifélags Fnjóskár. Það segir sig sjálft að þessi "sómamenn" valda veiðifélaginu tjóni þar sem erfitt getur verið að fá fiska til undaneldis svo seint.

En ruddaskapurinn er allsstaðar á ferð. Villimenn á fjórhjólum æða um viðkvæm gróðursvæði utan vega og valda illbætanlegu tjóni á náttúrunni. "Venjulegt fólk" leggur í streitubræði sinni bílum sínum í stæði merkt fötluðum eða á gagnstéttir og hindrar þannig för barnavagna. Að ekki sé nú minnzt á ölóða brjálæðinga eða dópaða rugludalla, sem ráðast á saklaust fólk í miðborginni um hverja helgi.

Lee, fyrrum forsætisráðherra Singapore hóf á sínum tíma herferð gegn sóðaskap með því að banna tyggigúmmí. Menn voru fangelsaðir fyrir að hrækja tyggjó á götur og smám saman fóru menn að virða reglur um snyrtilega umgengni í borgríkinu. Guiliani, fyrrum borgarstjóri í New York hóf herferð gegn villimennsku og glæpum með því að taka hart á rúðubrotum. Það vatt upp á sig og nú er New York með öruggari borgum að dveljast í.

Við þurfum svipaða forystu hér á landi, ekki aðeins með tilmælum eða reglugerðabreytingum, heldur mælanlegum aðgerðum gegn tillitsleysi og villimennsku.

Við Buffet notum ekki talhólf farsimans.

Sennilega hefði bankakrepppu heimsins - og þar með þeirri íslenzku - verið afstýrt ef yfirmenn brezka Barclays bankans hefðu ekki treyst á það að bandaríski auðmaðurinn Warren Buffet notaði talhólf farsíma síns. Buffet er nálægt áttræðu, og rétt eins og ég, þá notar hann ekki talhólf. Milljónir nota hvorki talhólf né myndavél farsíma sína, né hlaða niður tónlist á hann. Þetta skilja ekki ungu bankamennirnir, sem fara með örlög efnahagslífs heimsins.

Þarna á sér stað menningarmismunur, sem getur orðið afdrifaríkur. Það er í raun furðulegt að Barclays-ofurbankastjórarnir hafi ekki sent sína menn í Omaha í Nebraska heim til gamla mannsins til þess að ganga úr skugga um að hann hafi fengið boð, sem hefði getað bjargað Lehman Brothers og um leið íslenzku bönkunum.

En þá væru Íslendingar kannski bara ennþá að ferðast um á einkaþotum, brjóta niður einbýlishús til að byggja stærri og éta gullflögur. Kannski þurftum við á hruninu að halda til þess að komast í kynni við hin raunverulegu gildi lífsins.

Eiður án landamæra

Gamall starfsbróðir minn af tvennum vígstöðvum; úr fréttamennskunni og utanríkisþjónustunni, Eiður Guðnason, bloggar flesta daga um málfar fjölmiðla og frammistöðu þjóðareignarinnar RUV. Þetta er þarft framtak og lesið af mörgum og líkar vel flestum, sem ég hitti, enda hafa sem betur fer ennþá margir áhuga á íslenzku máli og framtíð þess. Sumum finnst eflaust Eiður vera full smámunasamur, en svo er auðvitað ekki. Fjölmiðlar hafa skyldum að gegna gagnvart móðurmálinu og mér finnst margir í forsvari fjölmiðla sofa á verðinum.

Umhyggja Eiðs snýst ekki einvörðungu um rétta og hefðbundna málnotkun, heldur ekkert síður um að varðveita fjölbreytilegt málfar og tungutak. Mér finnst líka með fádæmum hvað margt fjölmiðlafólk hefur fallið í þá gryfju að nota einhæft orðaval. Það skortir vissa reisn yfir tungutaki þess. Íslenzkan er ljóðrænt tungumál, auðugt af blæbrigðum og líkingum og vel skrifaður texti getur verið hrein unun að lesa, málfarsins eins vegna.

Ef fjölmiðlar ætla að bregðast skyldum sínum gagnvart móðurmálinu og hafa hvorki prófarkalesara að störfum né málfarsráðunauta, þá er gott að vita af aðhaldi vel skrifandi manna á borð við Eið. Mér hefur oft dottið í hug að þörf sé á sjálfboðaliðum til starfa innan ristjórna og fréttastofa við það eitt að leiðbeinda nýju fjölmiðla fólki, því svo sannarlega hafa skólarnir brugðizt í því hlutverki eftir að breytingar voru gerðar á grunnskólalögum og móðurmálskennslu skipað í baksæti.

Líkt og samtökin Læknar án landamæra hafa tekið að sér að hjálpa til á ófriðarsvæðum mætti hugsa sér sveitir "Málfræðinga án landamæra" við björgunarstörf inni á fjölmiðlum. Þangað til höfum við bara Eið án landamæra, og verðum að sýna honum stuðning.

STEF er dautt fyrirkomulag

Samtök tónskálda og eigenda höfundarréttar (STEF) eru tímaskekkja á þessari öld rafrænnar miðlunar. Nú er Google að setja upp kerfi rafrænna bóka þar sem notendur greiða lítilræði fyrir aðgang að bókum en Google miðlar höfundarþóknun eftir notkun. STEF hefur ekki haft gagnsætt kerfi á greiðslum þóknana og hefur farið offari í að innheimta STEF-gjöld af notkun, þar sem þegar er borgað fyrir flutning, svo sem fyrir notkun útvarpsefnis á vinnustöðum.

Tæknisprotar á borð við Google, iTunes og Amazon munu gera þessa gömlu inniheimtuaðferð úrelta og óréttláta og það þarf að huga að lagabreytingum.

Óviðeigandi pempíuorðalag

Pempíuorðalag á fréttum af ofbeldisverkum er ekki við hæfi. Netvísir segir svo í frétt um að 60% þeirra afríkumanna, sem búa í Moskvu, hafi orðið fyrir ofbeldi: "80% þeirra hafa orðið fyrir munnlegum athugasemdum vegna litarháttar..." Við hvað á blaðamaðurinn? Að þeir hafi verið spurðir spurninga á borð við þessa: "Afsakið, en er hörundslitur yðar ekki full dökkur?"

Auðvitað ekki. Þeir hafa orðið fyrir aðkasti og lítilsvirðingum rasista, en sú manngerð virðist forherðast og þrífast í efnahagskreppu, líkt og gerðist í Þýzkalandi millistríðsáranna, þegar sú þjóð var neydd til þess að greiða óhóflegar stríðsskaðabætur. En það mál leiðir svo aftur hugann að Icesave...